Nazwę Osowiec etymologicznie można określić jako miejsce odludne, opuszczone, osowiałe (smutne, posępne) położone na terenach lasu osowego (osikowego). Konotacja nazwy znajduje swoje odzwierciedlenie również w położonej nieopodal (ok. 6 km) wsi Osowiec leżącej na prawym brzegu rzeki Biebrzy. Osada nosi nazwę Osowiec-Twierdza od 1998 roku.

W okolicach Osowca osadnictwo istniało już w czasach prehistorycznych co potwierdzają wykopaliska prowadzone na tych terenach. Tereny te należały do Polekszan jednego z ple-mion jaćwieskich zamieszkujących prawobrzeżne okolice rzeki Biebrzy i obszar lasów i bagien leżący wokół rzeki Ełk. Możliwe jest, że od nazwy tego plemienia wywodzi się etymologiczna nazwa regionu Podlasie. Jako wieś Okrasa istniała już przed rokiem 1444. Swój późniejszy rozwój zawdzięcza podkanclerzowi litewskiemu Stanisławowi Szczuce, który wybudował most na rzece Biebrzy oraz uruchomił komorę celną. W 1743 roku Osowiec jako Marcinpol uzyskał prawa miejskie. Utracił je w roku 1827.

W latach 80. XIX wieku zbudowano przebiegającą przez Osowiec linię kolejową Białystok - Ełk - Królewiec. Okres 1882 - 1892 to budowa przez wojska rosyjskie strategicznego obron-nego obiektu wojskowego, prace fortyfikacyjne prowadzono do wybuchu I wojny światowej. Wojska niemieckie (8 Armia) prowadziły bezskuteczne walki od 29 stycznia do 6 sierpnia 1915 o przełamanie pasa obronnego, którego broniła skutecznie załoga Twierdzy Osowiec wspomagana przez wojska stacjonujące (skoszarowane) w Downarach-Plac oraz w Hornostajach podległe 16 Dywizji Piechoty w Białymstoku. W czasie walk zginęło około 2 000 żołnierzy wojsk carskich ze względu na użycie przez wojska niemieckie gazów bojowych (chloru). Ostatecznie ze względu na niekorzystną sytuację strategiczną na froncie, wojska rosyjskie opuściły nie zdobytą twierdzę pod koniec sierpnia 1915 r. W okresie II Rzeczpospolitej kwaterowały tu różnego rodzaju formacje wojsk polskich między innymi mieściła się tu Centralna Szkoła Podoficerska Wojsk Ochrony Pogranicza.

W czasie II wojny światowej nie doszło do walk na terenie Osowca. Sam fakt istnienia twierdzy oraz, że w poprzedniej wojnie została ona niezdobyta skłonił armię niemiecką do przełamania frontu w okolicach Wizny. Wojsko polskie opuściło teren Osowca 13 września 1939 roku, który przeszedł pod panowanie niemieckie. Zgodnie z paktem Ribbentrop-Mołotow w dniu 25 września 1939 roku wojska niemieckie przekazały tereny Osowca (w tym i twierdzę) wojskom sowieckim. W dniu 27 czerwca 1941 roku Niemcy odzyskali Osowiec w wyniku "wojny niemiecko-bolszewickiej". 14 sierpnia 1944 roku opuszczają oni częściowo (fort I, III i IV) teren należący do Osowca. Po czym linia frontu stabilizuje się na rzece Biebrzy. Ostatni, Fort II (Zarzeczny) zostaje opuszczony przez wojska niemieckie w styczniu 1945 roku. W roku 1953 przywrócono w Osowcu jednostkę wojskową.

Życie gospodarcze, ekonomiczne i byt mieszkańców osady Osowiec-Twierdza był nierozerwalnie związany z wojskowością i kolejnictwem, a aktualnie z istnieniem Biebrzańskiego Parku Narodowego.